3. จังหวะ ทำนอง และประโยคเพลง

จังหวะเพลง

จังหวะ หมายถึง การจัดเรียงของเสียงซึ่งมีความสั้นยาวต่างกัน จังหวะจึงนับว่าเป็นสิ่งสำคัญในการเล่นดนตรีและร้องเพลง จังหวะที่ได้ยินในเพลงมีทั้งจังหวะช้าและจังหวัดเร็ว จังหวะที่แตกต่างกันจะให้ความรู้สึกที่ต่างกันออกไป

อัตราจังหวะ คือ ความเร็ว-ช้าของจังหวะ อัตราจังหวะของเพลงไทยเดิมแบ่งออกเป็น 3 ชนิด ดังนี้

     1. อัตราจังหวะ 3 ชั้น คือ อัตราจังหวะที่มีจังหวะช้า

     2. อัตราจังหวะ 2 ชั้น คือ อัตราจังหวะที่มีความเร็วเพิ่มขึ้นจากอัตราจังหวะ 3 ชั้น ดังนั้นอัตราจังหวะ 2 ชั้น จึงมีจังหวะปานกลาง

     3. อัตราจังหวะชั้นเดียว คือ อัตราจังหวะที่มีความเร็วเพิ่มขึ้นจากอัตราจังหวะ 2 ชั้น อัตราจังหวะชั้นเดียว จึงมีจังหวะเร็ว

ทำนองเพลง

ทำนอง หมายถึง ระดับเสียงสูง ต่ำ สั้น ยาว ที่สลับซับซ้อนสอดคล้องอย่างมีระบบระเบียบตามหลักการประพันธ์เพลง และเป็นท่วงทำนองที่ไพเราะน่าฟัง

1. การเคลื่อนที่ขึ้น-ลงของทำนอง

     การเคลื่อนที่ขึ้น-ลงของทำนอง คือ ทิศทางการเคลื่อนที่ของระดับเสียงหนึ่งไปยังอีกเสียงหนึ่ง ระดับเสียงของดนตรีจะมีการเคลื่อนเสียงหนึ่ง ระดับเสียงของดนตรีจะมีการเคลื่อนที่ในรูปแบบต่างๆเพื่อให้เกิดเป็นทำนองเพลง ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 แบบ ดังนี้

     1.แบบซ้ำเสียง คือ ทำนองจะเคลื่อนที่แบบซ้ำเสียงหรือซ้ำวีลเดิมเป็น 2 รูปแบบ ดังนี้

     โน๊ตซ้ำเสียงขาขึ้น เป็นการซ้ำเสียงโน๊ตแต่ละตัวตามจำนวนครั้งที่กำหนด เริ่มจากโน๊ตระดับเสียงต่ำจนถึงโน๊ตระดับเสียงสูง 

     โน๊ตซ้ำเสียงขาลง เป็นการซ้ำเสียงโน๊ตระดับเสียงต่ำ

     2. แบบเรียงเสียง คือ ทำนองจะเคลื่อนที่ไปตามลำดับของระดับเสียงจะเป็นท่วงทำนองที่ช้า ให้ความรู้สึกที่นุ่มนวล อ่อนหวานหรือโศกเศร้า 

     โน๊ตเรียงเสียงขาขึ้น เป็นการเรียงเสียงตั้งแต่โน๊ตตัวโดจนถึงตัวโน๊ตตัวซอล

     โน๊ตเรียงเสียงขาลง เป็นการเรียงเสียงตั้งแต่โน๊ตตัวซอลจนถึงโน๊ตตัวโด

     3. แบบข้ามเสียง คือ ทำนองจะเคลื่อนที่โดยมีระดับเสียงที่ไม่ต่อเนื่องกันเป็นการกระโดดขึ้นลงข้ามเสียง เป็นการเคลื่อนที่ของทำนองที่เร็วจะให้ความรู้สึกสนุกสนามแบ่งเป็น 2 รูปแบบ ดังนี้

     โน๊ตข้ามเสียงขาขึ้น เป็นการเรียงเสียงตั้งแต่โน๊ตตัวโด แล้วข้ามไปโน๊ตตัวมี จากนั้นข้ามไปโน๊ตตัวซอล

     โน๊ตข้ามเสียงขาลง เป็นการเรียงเสียงตั้งแต่โน๊ตตัวซอลลงมา แล้วข้ามไปโน๊ตตัวมี จากนั้นข้ามไปโน๊ตตัวโด

2. รูปแบบจังหวะของทำนอง

     รูปแบบจังหวะของทำนอง คือ ความสั้น-ยาว ของระดับเสียงที่นำมาทำเป็นทำนองเพลงตามความต้องการของผู้ประพันธ์เพลง และรูปแบบจังหวะของทำนองนั้นมีมากมาย ซึ่งส่วนใหญ่จะสร้างวลีก่อนแล้วจึงนำวลีเหล่านั้นมาเชื่อมต่อกันให้เป็นทำนองเพลงที่สมบูรณ์

ประโยคเพลง

     ประโยคเพลง คือ แนวทำนองที่ดำเนินไปถึงจุดพัก ซึ่งประกอบด้วยวลีย่อยของทำนองที่สามารถแบ่งวรรคตอนได้

     บทเพลงเกิดจากพยางค์หลายๆ พยางค์รวมเป็นวรรค วรรคหลายๆวรรครวมเป็นประโยคเพลง หลายๆ ประโยคเพลงรวมเป็นท่อน แลละหลายๆท่อนรวมเป็นบทเพลง

     การแบ่งประโยคเพลง ในแต่ละบทเพลงจะต้องมีการแบ่งประโยคเพลงเพื่อให้เกิดจังหวะ และทำนองที่สมบูรณ์ และเกิดเป็นบทเพลงที่ไพเราะน่าฟัง